Wrzesień 2026 roku został oficjalnie zainaugurowany przez Ministerstwo Zdrowia jako miesiąc profilaktyki. W całej Polsce ruszyła kampania "Profilaktyka - podaj dalej", której celem jest przypomnienie, że badania wykonywane zanim pojawią się objawy mogą pozwolić wykryć wiele problemów zdrowotnych na znacznie wcześniejszym etapie. Powód rozpoczęcia szerokiej akcji widać w najnowszych statystykach. W ciągu ostatnich dwóch lat z programu profilaktyki raka piersi skorzystało tylko 32,77 proc. uprawnionych kobiet. Jeszcze niższy wynik dotyczy profilaktyki raka szyjki macicy - z programu wykorzystującego test HPV HR skorzystało 15,22 proc. uprawnionych.

Dane są szczególnie zastanawiające, ponieważ dostęp do części badań jest obecnie prostszy niż jeszcze kilka lat temu. Na mammografię oraz test HPV HR można zapisywać się przez centralną e-rejestrację, a do badań przesiewowych nie jest potrzebne skierowanie. W sierpniu 2026 roku dostępnych było ponad 384 tys. terminów mammografii oraz ponad 445 tys. terminów badań HPV HR. Problemem nie zawsze jest więc całkowity brak możliwości wykonania badania. Często badanie przegrywa z pracą, obowiązkami rodzinnymi, strachem przed wynikiem albo przekonaniem, że skoro nic nie boli, kontrolę można odłożyć. Wrzesień ma być okazją, aby przerwać właśnie taki schemat.

Dlaczego wrzesień 2026 został ogłoszony miesiącem profilaktyki zdrowotnej?

Ministerstwo Zdrowia rozpoczęło 2 września ogólnopolską kampanię "Profilaktyka - podaj dalej". W całym kraju zaplanowano ponad 500 wydarzeń i akcji zdrowotnych, a w działania zaangażowały się samorządy, instytucje publiczne, organizacje medyczne oraz inne resorty. Kampania ma zachęcać nie tylko do wykonywania badań, ale również do przypominania o nich bliskim. Założenie jest proste: czasami wystarczy powiedzieć mamie, siostrze, przyjaciółce czy partnerowi, że przysługuje im konkretne bezpłatne badanie, aby decyzja odkładana przez kilka miesięcy w końcu została podjęta.

Tegoroczna akcja wpisuje się w jeszcze szerszy kontekst, ponieważ 2026 rok został ustanowiony Rokiem Profilaktyki Zdrowotnej. Chodzi o przesunięcie uwagi z leczenia chorób dopiero po wystąpieniu objawów na wcześniejsze wykrywanie czynników ryzyka i zmian chorobowych. Profilaktyka nie oznacza jednak wykonania wszystkich możliwych badań laboratoryjnych raz w roku. Programy przesiewowe są kierowane do określonych grup wiekowych i realizowane w konkretnych odstępach czasu. Najważniejsze jest więc sprawdzenie, które badania rzeczywiście przysługują danej osobie oraz kiedy powinny zostać powtórzone.

Dlaczego Polki nadal tak rzadko zgłaszają się na bezpłatną mammografię?

Program profilaktyki raka piersi jest jednym z najbardziej dostępnych badań przesiewowych dla kobiet, a mimo tego korzysta z niego zdecydowanie mniej niż połowa uprawnionych. Według danych Ministerstwa Zdrowia w ciągu dwóch ostatnich lat mammografię w ramach programu wykonało 32,77 proc. kobiet, które mogły skorzystać z badania. Oznacza to, że około dwie trzecie uprawnionej populacji nie zostało w tym czasie objęte programem. Trudno wskazać jedną przyczynę. U części kobiet może działać przekonanie, że mammografia jest potrzebna dopiero wtedy, gdy w piersi pojawia się wyczuwalna zmiana. Tymczasem sens badania przesiewowego polega właśnie na kontrolowaniu kobiet, które nie zgłaszają niepokojących objawów.

Znaczenie mają również czynniki znacznie bardziej prozaiczne. Badanie trzeba wpisać pomiędzy pracę, opiekę nad dziećmi, wizyty innych członków rodziny i codzienne obowiązki. Jeśli mammografia przez lata pozostaje na liście "zrobię później", łatwo przegapić kolejny termin. Dodatkową barierą bywa strach przed samym badaniem albo przed możliwością otrzymania nieprawidłowego wyniku. Problem polega na tym, że odkładanie kontroli nie zmniejsza ryzyka zachorowania. Może jedynie opóźnić moment, w którym ewentualna zmiana zostanie zauważona. Dlatego profilaktykę warto planować podobnie jak dentystę czy przegląd samochodu - termin wpisuje się do kalendarza, zanim pojawi się problem.

Komu przysługuje bezpłatna mammografia na NFZ w 2026 roku?

Z programu profilaktyki raka piersi mogą korzystać kobiety w wieku 45-74 lata spełniające kryteria programu. Standardowo mammografia przysługuje raz na dwa lata i nie wymaga skierowania. Badanie można wykonać zarówno w stacjonarnej pracowni mammograficznej, jak i w mammobusie. W określonych sytuacjach związanych z wcześniejszym leczeniem raka piersi badanie może być wykonywane częściej, zgodnie z zasadami programu i zaleceniami lekarza. Kobiety znajdujące się poza przedziałem wiekowym programu również mogą otrzymać diagnostykę piersi w ramach NFZ, ale odbywa się ona już inną ścieżką medyczną.

Warto odróżnić badanie przesiewowe od diagnostyki objawów. Jeśli kobieta zauważy guzek, wciągnięcie skóry lub brodawki, nietypową wydzielinę, zmianę kształtu piersi albo inny niepokojący objaw, nie powinna czekać do następnego terminu profilaktycznej mammografii. W takiej sytuacji potrzebna jest konsultacja lekarska i odpowiednio dobrana diagnostyka. Program przesiewowy jest przeznaczony przede wszystkim dla kobiet bez objawów, którym wiek daje możliwość regularnego wykonywania mammografii. To ważne rozróżnienie, ponieważ profilaktyka nie zastępuje diagnostyki zmian, które już zwróciły uwagę pacjentki.

Czy cytologia została zastąpiona przez test HPV HR od sierpnia 2026 roku?

Od 1 sierpnia 2026 roku w bezpłatnym programie profilaktyki raka szyjki macicy podstawowym standardem stał się molekularny test HPV HR. Wykrywa on materiał genetyczny typów wirusa brodawczaka ludzkiego związanych z wysokim ryzykiem rozwoju raka szyjki macicy. Jeżeli wynik testu jest dodatni, z tej samej pobranej próbki wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym, czyli LBC. Pacjentka nie musi więc ponownie zgłaszać się na pobranie materiału tylko po to, aby wykonać kolejny etap badania.

Zmiana jest istotna również dlatego, że wiele kobiet nadal myśli o profilaktyce raka szyjki macicy wyłącznie poprzez tradycyjne hasło "cytologia". Tymczasem program przesiewowy został przebudowany. Test HPV HR jest dostępny dla kobiet w wieku 25-64 lata, nie wymaga skierowania i standardowo może być wykonywany raz na pięć lat, choć dalsze postępowanie zależy od wyniku. Samo wprowadzenie nowoczesnej metody nie wystarczy jednak, jeśli uprawnione kobiety nie będą zgłaszały się na badania.

Dlaczego tylko około 15 proc. kobiet korzysta z profilaktyki raka szyjki macicy?

Według danych przedstawionych we wrześniu 2026 roku poziom objęcia kobiet programem wykorzystującym test HPV HR wynosił 15,22 proc. Wynik jest niski, choć jednocześnie widać poprawę względem wcześniejszych lat. W całym 2024 roku z programu profilaktyki raka szyjki macicy skorzystało niewiele ponad 11 proc. uprawnionych kobiet. W pierwszym półroczu 2026 roku było to już 14,65 proc., a 450 509 kobiet wykonało badanie w ramach programu. Zdecydowana większość z nich wybrała nowy test molekularny HPV HR.

Jedną z przeszkód może być przekonanie, że badanie ginekologiczne jest potrzebne dopiero przy dolegliwościach. Rak szyjki macicy oraz poprzedzające go zmiany mogą jednak przez długi czas nie powodować wyraźnych objawów. Właśnie dlatego program jest skierowany także do kobiet czujących się całkowicie zdrowo. Inną barierą może być odkładanie wizyty z powodu skrępowania albo zwyczajnego braku czasu. W 2026 roku zapis został uproszczony, a test można wykonywać w dużej liczbie placówek. NFZ informował pod koniec lipca o blisko 2 tys. punktów realizujących badania, w tym poradniach ginekologiczno-położniczych oraz gabinetach położnych POZ.

Czy bezpłatna kolonoskopia jest badaniem profilaktycznym również dla kobiet?

Tak. Profilaktyka kobiet nie kończy się na mammografii i badaniach ginekologicznych. Program badań przesiewowych raka jelita grubego jest skierowany zarówno do kobiet, jak i mężczyzn. Standardowo mogą z niego skorzystać osoby w wieku 50-65 lat, a także osoby w wieku 40-49 lat, jeśli w najbliższej rodzinie występował rak jelita grubego. Według informacji NFZ kolonoskopia w programie wykonywana jest zasadniczo raz na 10 lat. Mimo znaczenia badania zgłaszalność pozostaje bardzo niska - w 2025 roku z programu skorzystało około 15 proc. uprawnionych osób.

Kolonoskopia ma szczególną wartość w profilaktyce, ponieważ podczas badania można nie tylko zauważyć nieprawidłowości, ale również usunąć niektóre polipy, zanim w przyszłości rozwiną się z nich zmiany nowotworowe. Dla wielu osób największą barierą jest jednak samo przygotowanie do badania, wstyd albo obawa przed dyskomfortem. Warto wtedy zasięgnąć informacji w placówce o przebiegu badania i dostępnych możliwościach jego wykonania. Sam fakt, że dana osoba nie ma problemów jelitowych, nie jest powodem do pomijania badania przesiewowego, jeśli znajduje się w grupie objętej programem.

Jakie badania można wykonać bezpłatnie w programie Moje Zdrowie?

Profilaktyka może rozpocząć się znacznie wcześniej niż w wieku kwalifikującym do mammografii. Program "Moje Zdrowie" jest skierowany do osób od 20. roku życia. Osoby w wieku 20-49 lat mogą korzystać z bilansu raz na pięć lat, natomiast po ukończeniu 49 lat raz na trzy lata. Pierwszym krokiem jest wypełnienie ankiety zdrowotnej przez IKP, aplikację mojeIKP albo w przychodni POZ. Na jej podstawie przygotowywany jest odpowiedni pakiet badań, a po ich wykonaniu pacjent otrzymuje podsumowanie oraz indywidualny plan zdrowotny.

W podstawowym zakresie mogą znaleźć się między innymi morfologia, glukoza, lipidogram obejmujący cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy, kreatynina z eGFR, TSH oraz badanie ogólne moczu. W zależności od wieku, odpowiedzi w ankiecie i sytuacji zdrowotnej zakres może być rozszerzany. Program nie polega więc na samodzielnym zamawianiu przypadkowego pakietu kilkudziesięciu badań. Ma tworzyć bardziej uporządkowany bilans podstawowych czynników ryzyka i wskazać, czy potrzebne są dalsze działania.

Dlaczego warto badać cholesterol, glukozę i ciśnienie nawet wtedy, gdy nic nie boli?

Wiele najczęstszych problemów zdrowotnych może przez długi czas nie powodować objawów, które skłoniłyby do wizyty u lekarza. Dotyczy to między innymi nadciśnienia, nieprawidłowej glikemii czy zaburzeń lipidowych. Człowiek może normalnie pracować, ćwiczyć i nie odczuwać żadnych charakterystycznych dolegliwości, a jednocześnie mieć parametry zwiększające długoterminowe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Ministerstwo Zdrowia przypomina, że w 2023 roku choroby sercowo-naczyniowe odpowiadały za 36,9 proc. wszystkich zgonów w Polsce.

Właśnie dlatego profilaktyka nie powinna być utożsamiana wyłącznie z onkologią. Regularny pomiar ciśnienia, kontrola glukozy, lipidogram czy ocena masy ciała mogą wskazać problemy, które na wczesnym etapie można często skuteczniej kontrolować poprzez leczenie i zmianę stylu życia. Dla kobiet jest to szczególnie ważne również po okresach takich jak ciąża, cukrzyca ciążowa czy menopauza, które mogą zmieniać profil ryzyka metabolicznego i sercowo-naczyniowego. Zakres badań powinien być jednak dobierany indywidualnie, a nie według internetowej listy obowiązkowych testów dla każdego.

Czy na mammografię i test HPV HR można zapisać się przez telefon bez wizyty u lekarza?

W 2026 roku ścieżka została znacznie uproszczona dzięki centralnej e-rejestracji. Mammografia w programie profilaktyki raka piersi oraz test HPV HR w programie profilaktyki raka szyjki macicy są dostępne bez skierowania. Termin można wyszukać i zarezerwować między innymi przez Internetowe Konto Pacjenta oraz aplikację mojeIKP. System ma ułatwiać znalezienie wolnego miejsca bez konieczności dzwonienia po wielu placówkach.

Skala dostępności pokazuje, że w wielu przypadkach problemem nie jest całkowity brak terminów. W sierpniu 2026 roku w systemie znajdowało się ponad 384 tys. wolnych terminów mammografii i ponad 445 tys. terminów badań HPV HR. Ministerstwo rozpoczęło również wysyłanie spersonalizowanych przypomnień SMS oraz powiadomień w mojeIKP do kobiet kwalifikujących się do badań. Założenie jest takie, aby informacja o przysługującym badaniu trafiała bezpośrednio do pacjentki, zamiast czekać, aż sama zacznie szukać programu.

Czy samobadanie piersi może zastąpić mammografię wykonywaną w programie NFZ?

Nie. Znajomość własnego ciała jest ważna, ponieważ może pomóc szybciej zauważyć nową zmianę, ale samobadanie nie jest zamiennikiem badania przesiewowego. Mammografia może uwidocznić niektóre zmiany, zanim staną się wyczuwalne podczas dotyku. Dlatego kobieta należąca do grupy objętej programem nie powinna rezygnować z mammografii tylko dlatego, że regularnie kontroluje piersi i niczego nie zauważa. NFZ wskazuje mammografię jako podstawowe badanie programu profilaktyki raka piersi u kobiet w wieku 45-74 lata.

Działa to również w drugą stronę. Prawidłowy wynik mammografii sprzed kilku miesięcy nie oznacza, że można ignorować nową niepokojącą zmianę zauważoną pomiędzy badaniami. Profilaktyka przesiewowa i czujność wobec objawów wzajemnie się uzupełniają. Jeśli pojawia się coś nowego lub nietypowego, potrzebna może być diagnostyka niezależna od harmonogramu programu. Najbezpieczniejszym podejściem jest więc jednoczesne korzystanie z badań przesiewowych zgodnie z wiekiem i zalecanym interwałem oraz zgłaszanie lekarzowi nowych objawów bez czekania do kolejnej planowej kontroli.

Dlaczego nie warto czekać z profilaktyką do momentu pojawienia się objawów?

Badanie profilaktyczne z definicji wykonuje się przede wszystkim po to, aby szukać nieprawidłowości u osoby, która nie ma jeszcze objawów sugerujących konkretną chorobę. Jeśli pojawia się ból, krwawienie, guzek, nagła zmiana masy ciała czy inne niepokojące dolegliwości, nie mówimy już wyłącznie o profilaktyce, lecz o potrzebie diagnostyki. Odkładanie badań do momentu, kiedy organizm zacznie wysyłać wyraźne sygnały, odbiera więc programom przesiewowym ich najważniejszą funkcję.

W praktyce najtrudniej wykonać właśnie pierwsze badanie po długiej przerwie. Obawy często rosną razem z liczbą miesięcy lub lat, które upłynęły od ostatniej kontroli. Warto wtedy potraktować profilaktykę zadaniowo: sprawdzić datę ostatniej mammografii lub badania szyjki macicy, zalogować się do IKP, zweryfikować dostępne programy i umówić jeden konkretny termin. Nie trzeba jednego dnia wykonywać całego "przeglądu organizmu". Znacznie skuteczniejsze może być stopniowe uzupełnienie zaległych badań zgodnie z wiekiem, historią zdrowotną i zaleceniami lekarza.

Jak wykorzystać wrzesień, żeby uporządkować swoje badania profilaktyczne?

Najlepszym początkiem jest sprawdzenie tego, co rzeczywiście zostało wykonane w ostatnich latach. Warto ustalić datę ostatniej mammografii, badania przesiewowego szyjki macicy, podstawowych badań krwi, kontroli ciśnienia i ewentualnej kolonoskopii. Następnie można porównać te informacje z aktualnymi kryteriami bezpłatnych programów. Kobieta w wieku 46 lat będzie miała inne potrzeby niż 26-latka czy 62-latka, dlatego jedna uniwersalna lista badań dla wszystkich nie jest dobrym rozwiązaniem.

Wrzesień 2026 daje dodatkową okazję, ponieważ kampanii "Profilaktyka - podaj dalej" towarzyszy ponad 500 wydarzeń i akcji w różnych częściach Polski, a dostęp do informacji o programach został skupiony również w IKP i mojeIKP. Najważniejsze pozostają jednak liczby: tylko 32,77 proc. uprawnionych kobiet skorzystało w ostatnich dwóch latach z programu mammograficznego, a 15,22 proc. z programu profilaktyki raka szyjki macicy. Skoro większość Polek nadal nie korzysta z tych możliwości, najważniejszym celem tegorocznego miesiąca profilaktyki może być po prostu zamiana przypomnienia o badaniu w konkretną datę zapisaną w kalendarzu.